انجمن های علمی و تالار گفتمان آریا • نمايش مبحث

نمايش پست هاي بدون پاسخ | نمايش مباحث فعال

پرتال » صفحه نخست » تالار علمی - فرهنگی - هنری -مذهبی - دانشجویی وحقوق » بخش روانشناسی » روانشناسی عمومی

زمان در انجمن بر اساس UTC + 3:30 hours تنظيم شده است.

نفس از دیدگاه فلاسفه

صفحه 1 از 1

[ 1 پست ]

حالت چاپ

مبحث قبلي | مبحث بعدي

نام نويسنده

پيام

m.goodarzi

موضوع پست: نفس از دیدگاه فلاسفه

پست شد: جمعه ژانويه 08, 2010 5:29 pm

مدیر انجمن

تاريخ عضويت: جمعه اکتبر 09, 2009 8:33 pm

پست ها: 233

تشکر کرده : 40 مرتبه

تشکر شده: 71 مرتبه

وبلاگ: دیدن وبلاگ (2)

[RIGHT]معانی نفس از دیدگاه فلاسفه
نفس در اصطلاح فلاسفه جوهری است كه ذاتا مستقلّ و در فعل، نیاز به مادّه دارد و متعلّق به اجساد و اجسام است یعنی جوهری است مستقلّ و قائم به ذات خویش كه تعلّق تدبیری با بدن دارد و در تصرّف و تدبیر به جوهر روحانی دیگری دارد كه روحانیّت آن از نفس كمتر است و آن واسطه، روح حیوانی است كه آنهم واسطه دارد كه قلب است1.
مسأله نفس یكی از مسائل مهم فلسفی است كه از زمان‏های قدیم مورد توجه فلاسفه قرار گرفته و در مورد ماهیت و وجود آن در طول تاریخ فلسفه اظهار نظرهای گوناگونی ابراز شده است كه برخی از آن اقوال در مورد ماهیّت نفس از این قرار است:

1 - اجزاء لا یتجزّی است و آنچه از این اجزاء لا یتجزّی دارای صورت كروی است همان نفس است زیرا كه این نوع اشكال می‏تواند بیشتر از همه چیز در خلال اتمام اشیاء نفوذ یابد و مادام كه خود در حركت باشد، ماسوای خود را نیز به حركت درآورد2.

2 - نار است، برای برخی از فیلسوفان، این عقیده حاصل شده است كه نفس، آتش است زیرا كه آتش لطیف‏ترین و مجردترین عناصر است و به علاوه آتش است كه ابتداء خود متحرك است و اشیاء دیگر را به حركت درمی‏آورد3.
ارسطو در كتاب خود «درباره نفس» ص 14 می‏نویسد:
«دموكریتوس» معتقد بود كه نفس، نوعی از آتش و گرما است.

3 - هوا است چنانكه برخی از فلاسفه از قبیل «دیوگنس و آناكسیمنس» و آناگساگورس» و «ارگلائورس» از فلاسفه یونان قدیم معتقد بودند كه نفس، هوا است زیرا كه آنان هوا را لطیف‏تر از همه اجسام می‏دانستند و همین را دلیل بر آن می‏شمردند كه نفس ادراك می‏كند و به حركت در می‏آورد، هوا از این جهت كه اول است و هرچه غیر از آن است، از آن ناشی می‏شود ادراك می‏كند و از این حیث كه لطیف‏ترین اجسام است محرك است»4.

4 - ارض است.

5 - آب است چنانكه از دانشمندان غربی «هیپون» به آن معتقد است كه نفس، آب است. عقیده او گویا ناشی از این مطلب باشد كه نطفه در تمام حیوانات مربوط است5 زیرا كه هیپون ادعای كسانی را كه می‏گویند نفس خون است رد می‏كند و می‏گوید كه نفس اولیه، نطفه است و نطفه از خون نیست»6.

6 - جسم بخاری است چنانكه «هراكلیتوس» از دانشمندان یونان قدیم نفس را اصل می‏شمارد زیرا كه نفس به نظر وی بخاری است كه سایر اشیاء از آن تشكیل یافته است7.

7 - عدد است چنانكه این نظریه به افلاطون نسبت داده شده است، مؤلّف كتاب «طیماوس»ج3، به بعد چنین می‏نویسد:
«نفس از عناصر ساخته می‏شود زیرا كه اشیاء از اصول ساخته شده است و در نظر او هر چیزی با چیزی كه شبیه آن است، شناخته می‏شود. منظور از عناصر، عناصر تشكیل دهنده اعداد مثالی و نفس است و منظور از اصول، اشیاء دیگر یا به عبارت دیگر همان مثل یا اعداد است»8.

8 - مركّب از عناصر است چنانكه «آمپدُكلس» دانمشند غربی می‏گوید:
«نفس مركب از عناصر است یعنی عناصر چهارگانه یا اصول دوگانه «مهر و كین» كه آنها نیز مادی است و هر یك از این عناصر نیز خود یك نفس است و ارسطو چنین نتیجه می‏گیرد كه هرگاه عناصر چهارگانه در تركیب نفس وارد باشد، در نتیجه خود نیز هركدام باید نفس باشد9.

9 - نفس حرارت غریزی است.

10 - نفس برودت و سرما است، از فلاسفه كسانی هستند كه قائل به اصول متضاد بوده، جملگی می‏گویند كه نفس نیز از اضداد ساخته شده است برعكس كسانی كه یكی از دو ضد یا دیگری را مثلاً گرم یا سرد یا صفتی دیگر از این قبیل را اصل می‏گیرند، نفس را به یكی از دو ضدّ مؤول دارند10.

11 - نفس همان خون است چنانكه برخی از دانشمندان یونان قدیم از قبیل «كریتیاس» برآن رفته‏اند كه نفس، خون است از این نظر كه اخصّ صفات نفس، احساس است و این خاصیّت ناشی از طبیعت خون است»11.

12 - نفس مزاج است(درباره آن توضیحی در كتاب «درباره نفس» ص 48 و 47 ذكر شده است) مراجعه كنید.

13 - نفس نسبت میان عناصر است، طرفداران این رأی می‏گویند كه نفس نوعی از ایتلاف است زیرا كه در نظر ایشان، ایتلاف، امتزاج و تركّب اضداد است و بدن هم مركب است از اضداد لكن ایتلاف عبارت است از نسبتی معیّن یا تركیبی از اشیاء ممزوج است12.
این معانی و تعبیرات از دیدگاه فلاسفه و دانشمندان از زمانهای بسیار قبل و در قرون گذشته را مرحوم ملا صدرا(در ج1، و ج4، ص 59 و 63) ذكر می‏كند و هریك از آنها را در مورد معنای نفس توجیه و آن را حمل بر معنای خاصّی نموده و خودش در مقام بیان ماهیت معنای نفس چنین می‏گوید:
«خداوند متعال، موجوات را به ترتیب و نظام احسن از اشرف به اخسّ آفریده است و عنایت او ایجاب می‏كند كه همواره به موجودات، فیض بخشد و فیض او دائم باشد و موجودات به واسطه استفاضه از ذات مُفیض همواره در تكامل و سیر به سوی كمال باشند و این فیض به ترتیب از اشرف به اخسّ نزول و افاضه می‏شود و واسطه ایصال فیض، فیض به اجسام و صور طبیعیه، اجرام فلكی می‏باشند كه به واسطه تأثیر اشعه كواكب و گردش افلاك بر موارد طبیعیه فیض می‏دهد و آنها را همواره مستعدّ و برای قبول صور كمالات و فعلیات آماده می‏كند و آنها را به مرتبتی می‏رساند كه مستعدّ قبول حیات می‏شوند و اول امری كه از آثار حیات در موجودات طبیعیه ظاهر می‏شود، حیات تغذیه و نشو و نما است و بعد حیات حسّ و حركت است و بعد حیات علم و تمیز است و هر یك از این مرتبت را صورت كمالی است كه به واسطه آن صورت كمالیه، آثار حیات مخصوص به آن، فَیَضان می‏كند بر آن و به عبارت دیگری هر یك از این نوع را صورت خاصی است كه واسطه ایصال فیض و آثار حیات مخصوص آن مرتبت است بر موادّ به واسطه قوائی كه در آن موادّ بوده و در خدمت آن صورند، آن صورت را «نفس» گویند و سه مرتبت دارد:
1 - نفس نباتی.
2 - نفس حیوانی.
3 - نفس ناطقه.
و حدّ جامع آن سه، همان كمالی است كه برای جسم وجود دارد13.
و در توضیح آن چنین گفته می‏شود كه ما اجسامی را در این عالم مشاهده می‏كنیم كه منشأ صدور آثار خاصی می‏باشند و آن آثار، یكسان و بر یك سنخ نمی‏باشند مانند تغذیه و رشد و نموّ و تولید و بالاخره حسّ و حركت.
قطعا مبدأ این آثار، ماده اولی نیست زیرا آن ماده، قابلیت محض است و می‏دانیم كه مبدأ آن‏ها صورت جسمیّه نیز نیست زیرا آن، معنای مشترك مابین تمام اجسام است و اجسام در آثار، یكسان نمی‏باشند ناچار باید در اجسام مبادی دیگری باشد كه در هر یك، منشأ آثار خاصّ به آن است و آن مبادی نمی‏توانند جسم باشند پس حتما قوّه‏ای متعلّق به اجسام موجود است و قطعا هر قوّه‏ای كه مبدأ آثار باشد، كه بر یك سنخ عمل نمی‏كند«نفس» نامیده می‏شود و كلمه «نفس» نام برای آن قوّه است نه از جهت ذات بسیط آن، بلكه از جهت مبدأ و منشأ بودن او برای آثار و افعال موجود و این نفس را حیثیت‏های گوناگون است كه بر حسب آن حیثیّتها به اسامی مختلفی نامیده می‏شوند مانند قوّه، كمال، صورت و غیر اینها.
از این‏رو نفس را به كمال تعریف نموده‏اند پس نفس، كمال است برای جسم لكن كمال اوّل و آن چیزی است كه نوع(منطقی) به واسطه آن نوع می‏شود مانند شكل برای شمشیر و دیگر كمال دوم و آن چیزی است و آن آثار و افعالی است كه تابع نوعیّت چیزی است مانند برندگی برای شمشیر و حالت تمیز و حركت ارادی برای انسان و...
از این آثار در فلسفه به نام «كمالات ثانوی» نام برده‏اند پس نفس، كمال است برای جسم طبیعی14.
از اینجا ملاّ صدرا(ره) معتقد است كه نفوس، حدوث جسمانی داشته و بقاء آن‏ها روحانی است یعنی نفوس ناطقه انسانی از ابتدا، موجود مجرّد نبوده‏اند و در اسفار(ج4، ص 102) برای نفس سه نشأت قائل شده، آنها را چنین توضیح می‏دهد:
اوّل نشأت صور حسّیه طبیعیّه و مظهر آن حواس پنجگانه ظاهری است كه دنیا هم گویند.
دوّم نشأت اشباح و صور غائب از حواس ظاهری پنجگانه و مظهر آن حواسّ باطنه است كه عالم غیب و آخرت نیز گویند.
سوم نشأت عقلی كه مرتبه مقربّین و مرتبه عقل و معقول است و مظهر آن قوّه عاقله انسانی است پس نشأت اول مرتبه قوه و استعداد و نشأت دوم و سوم مرتبه فعلیت می‏باشد».
چنانكه در قرآن چنین وارد است «وَ لَقَدْ خَلَقْناكُمْ ثُمَّ صَوَّرْناكُمْ» «هر آینه شما انسانها را آفریدیدم سپس صورت دادیم»15.
مطابق نظر ملاّ صدرا نفس، در ابتدای خلقت از علوم تصوّری و تصدیقی خالی است.
مرحوم ملاّ صدرا از نشأت سه‏گانه بالا تعبیرات مختلفی آورده است از جمله نشأت حسّی، خیالی، و عقلی است16.
ملاّ صدرا نفس را به تقسیم اولیه به سه قسمت كرده است:

1 - نباتی و در تعریف آن می‏گوید:
«هی كمال اوّل جسم طبیعی آلی من جهة ما یتولد و یربوا و یتغذّی».
«نفس نباتی كمال است برای جسم طبیعی آلی از جهت پیدایش و پرورش و تغذیه».

2 - نفس حیوانی و در تعریف آن می‏گوید:
«و هی كمال اول جسم طبیعی آلیّ من جهة ما یدرك الجزئیات و یتحرّك بالإرادة».
«نفس حیوانی كمال اول است برای جسم طبیعی آلی از جهت ادراك جزئیات و حركات ارادی».

3 - نفس انسانی و در تعریف آن می‏گوید:
«و هی كمال اوّل جسم طبیعی آلیّ من جهة ما یدرك الأمور الكلیّة و یفعل الأفاعیل الكائنة بالإختیار الفكری و الإستنباط بالرأی»17.
«نفس انسانی كمال اول است برای جسم طبیعی آلی از جهت ادراك او امور كلی را و انجام افعالی كه با اختیار فكری و استنباط رأی و عقل واقع می‏شود».
و همین معنا را مرحوم شیخ‏الرئیس در كتاب «النجات»18 در مقام تعریف و توضیح معنای نفس متذكّر می‏گردد مراجعه كنید.
«بابا افضل» در تعریف و توضیح نفس چنین می‏گوید: «بدان كه نفس، جوهری است زنده به ذات خود، كننده به طبع، داننده به قوت»19.
«ناصرخسرو» در بیان تبیین معنای نفس می‏گوید: «نفس، جوهری است بسیط و روحانی و زنده به ذات و دانا است به قوت و فاعل به طبع و او صورتی است از صورت‏های عقل فعّال»20.
«ابن رشد» می‏گوید: «حد و تعریف نفس ناممكن است»21.
نفس در اصطلاح صوفیان: «تورّع دل است به مطالب غیوب كه نازل است از حضرت محبوب و عبارت از ترویج قلوب است به لطایف غیوب و صاحب انفاس ارقّ و اصفی است از صاحب احوال و صاحب وقت مبتدی است و صاحب انفاس منتهی»22.

پاورقی ها و منابع :

پاورقیها:
1) اسفار، ج4، ص 55 - شرح حكمة‏الإشراق، ص 382.

10) درباره نفس، ص 20.

11) درباره نفس، ص 24.

12) كتاب «درباره نفس» ص 45 - زادالمسافرین، ص 60 - اسفار ملاّ صدرا، ج1، ص 63 و ج 4 ص 59.

13) مصطلحات فلسفی صدرالدین شیرازی، ص 227 - فرهنگ معارف اسلامی ، ج4، ص 468 هر دو از تألیفات دكتر سید جعفر سجادی، ناشر: شركت مؤلفان و مترجمان ایران، چاپ اول سال 1363ش.

14) اسفار ملا صدرا، ج4، ص 1 - 3.

15) اسفار، ج4، ص 102.

16) اسفار، ج4، ص 57 و 84و ج2، ص 85 و ص 294 - مشاعر، ص 69 31.

17) اسفار، ج4، ص 11.

18) ص 265 و 267.

19) مصنّفات، ج1، رساله 2 ، ص 26.

20) جامع الحكمتین، ص 89 - شفا، ج1، ص 278 - 279 - ص 289 ، 280 به نقل از فرهگ معارف اسلامی، ج4، ص 469 - 470.

21) تهافت التهافت، ص 566.

22) فرهنگ مصطلحات عرفا، ص 397 - كشّاف اصطلاحات الفنون، ج2، ص 1404.

2) درباره نفس اثر ارسطو - ترجمه و تحشیه ع.م. چاپ دوم، سال 1366 هجری شمسی صفر سال 1408 هـ،ق، ناشر: انتشارات حكمت، ص 14 - در این مورد به كتاب مابعد الطبیعه كتاب اول، ص 987 مراجعه شود.

3) درباره نفس، ص 21.

4) درباره نفس، ص 15 و 23.

5) مابعدالطبیعة، ص 983، باب 22.

6) درباره نفس، ص 24.

7) درباره نفس، ص 23.

8) درباره نفس، ص 18.

9) درباره نفس، ص 18 - به كتاب «مابعدالطبیعة، كتاب الف، ص 987 مراجعه شود
[/RIGHT]

پرش به بالا

صفحه 1 از 1

[ 1 پست ]

پرتال » صفحه نخست » تالار علمی - فرهنگی - هنری -مذهبی - دانشجویی وحقوق » بخش روانشناسی » روانشناسی عمومی

زمان در انجمن بر اساس UTC + 3:30 hours تنظيم شده است.

چه کسي حاضر است؟

کاربراني که در اين انجمن حضور دارند : بدون کاربر جديد و 0 مهمان

شما نمي توانيد در اين انجمن مبحث جديدي ارسال کنيد
شما نمي توانيد در اين انجمن براي مبحث ها پاسخ ارسال کنيد
شما نمي توانيد در این انجمن پست های خود را ویرایش کنید
شما نمي توانيد در این انجمن پست های خود را حذف کنید
شما نمي توانيد در اين انجمن فايل ضميمه کنيد

پرش به: